Понекогаш властите не носат закони за милиони луѓе, туку поради само една личност. Од Цицерон и Томас Кромвел до Наполеон и Ричард Никсон, историјата е полна со необични случаи во кои законите се кроени за да прогонат, казнат, затворат поединец.
Законите, барем во теорија, би требало да важат за сите – или барем за некоја јасно одредена група на луѓе. Но, историјата познава и необични случаи во кои властите одлучиле да го прескокнат тоа правило и да донесат закон поради една единствена личност. И тука не мислиме на прописи кои со чиста случајност се однесувале само на еден човек. Станува збор за вистински закони кои парламентите, собранијата и владите ги донесувале таргетирајќи одредена личност – понекогаш директно по име, а понекогаш толку прецизно што никому не му било тешко да погоди за кого е наменет законот.
Некои такви закони служеле за одземање имот, положба или права. Други ги праќале луѓето во затвор. Неколку завршиле и со погубување. А еден, за промена, му донел пензија некому.
За најозлогласената верзија на таквата практика постои и посебен израз – bill of attainder, односно закон за осуда без судење. Станува збор за закон со кој законодавната власт практично ја презема улогата на судот и казнува одредена личност без вообичаено судење. Американскиот устав подоцна изречно ја забранил таквата практика, и на федерално и на државно ниво. Историјата веќе доволно јасно покажа што може да се случи кога парламентот ќе одлучи истовремено да биде и законодавец и судија.
Овие приказни покажуваат што се случува кога власта ќе престане да носи закони за сите и ќе одлучи да напише еден токму за – вас.
Атина казни драмски писател бидејќи ја расплакал публиката
Во 494 година пред н.е. Персијците го зазеле Милет откако го задушиле Јонското востание. Милет бил сојузник на Атина, која го поддржувала бунтот, па неговиот пад за атињаните сè уште бил болен и свеж спомен. Токму таа трагедија одлучил да ја пренесе на сцената драмскиот писател Фриних.
Неговата претстава „Заземањето на Милет“ толку ја погодила публиката што, според Херодот, целиот театар завршил во солзи. За автор на трагедии тоа би можело да се смета за голем успех, но атињаните не биле воодушевени. Го казниле Фриних со илјада драхми бидејќи ги потсетил на сопствената несреќа, а неговата претстава ја забраниле.
Казната била насочена кон еден автор и едно конкретно дело. Престапот на Фриних, всушност, бил во тоа што ги натерал луѓето да се соочат со настан кој сакале да го заборават. Значи, дури и колепката на демократијата имала свои граници – особено кога публиката од театарот излегувала расплакана.
Рим напиша закон само за да го протера Цицерон
Публиј Клодије Пулхер имал сериозен проблем со Цицерон. А како искусен римски политичар, пронашол многу политичко решение: да донесе закон кој ќе му го уништи животот.
Сè започнало со заговорот на Катилина во 63 година пред н.е. Цицерон тогаш бил конзул и наредил погубување на петмина римски граѓани осомничени за учество во заговорот - без формално судење. Неговите поддржувачи го славеле како спасител на Републиката. Неговите противници не заборавиле што направил.
Пет години подоцна Клодиј, како народен трибун (политички функционер во Римската Република кој изворно ги застапувал и штител интересите на плебејците, односно обичните римски граѓани, наспроти патрициската аристократија), предложил закон според кој требало да биде протеран секој што дал да се погуби римски граѓанин без судење. Името на Цицерон не било наведено. Не ни требало да биде. Кога сфатил што му се спрема, тој побегнал од Рим пред донесувањето на законот.
Парламентот не можел да го осуди министерот, па одлучил да го погуби
Томас Вентворт, гроф од Страфорд, бил најмоќниот советник на англискиот крал Чарлс I. Бил и еден од најомразените луѓе во земјата. До 1641 година на Парламентот повеќе не му било доволно да го порази политички. Ја сакале неговата смрт.
Го обвиниле Страфорд за велепредавство, тврдејќи дека се обидувал да воспостави самоволна власт и да ја употреби војската против подданиците на кралот. Но се појавил проблем: Страфорд многу добро се бранел. Станувало сè помалку сигурно дека во нормална судска постапка ќе успеат да го осудат за велепредавство.
Затоа Парламентот пронашол друго решение. Наместо да чекаат судска пресуда, пратениците донеле закон со кој Страфорд едноставно бил прогласен за предавник и осуден на смрт. Со други зборови, ако не можеле да го осудат според постојните правила, можеле да ги променат правилата.
Двата дома на Парламентот го поддржале законот. Кралот Чарлс I во почетокот се противел бидејќи на Страфорд лично му ветил заштита. Но под огромниот политички притисок, на крајот попуштил. Законот го одобрил на 10 мај 1641 година. Два дена подоцна Страфорд бил погубен.
Им недостигал сведок, па ги промениле правилата и погубиле „заговорник“
Англиските власти во 1696 година верувале дека фатиле опасен јакобитски заговорник. Сер Џон Фенвик бил обвинет дека учествувал во заговор чија цел била да го врати Џејмс II на престолот. Против него требало да сведочат двајца мажи. Тоа било пресудно бидејќи англискиот закон за осуда поради велепредавство барал токму двајца сведоци. А тогаш едниот исчезнал.
Кардел Гудман, еден од клучните сведоци, едноставно исчезнал пред почетокот на судењето. На обвинителството му останал само еден сведок, што значело дека повеќе не било можно да се осуди Фенвик.
Парламентот заклучил дека вообичаените правила всушност не му се потребни. Донел посебен закон со кој Сер Џон Фенвик директно бил прогласен за виновен за велепредавство. Бидејќи не се работело за класично судење, Парламентот не морал да го почитува истото правило за двајца сведоци. По жестока расправа законот поминал.
Фенвик бил погубен на 28 јануари 1697 година. Доколку му се судело на вообичаен начин, можеби ќе избегнел осуда бидејќи биле потребни двајца сведоци. Парламентот го решил проблемот така што донел закон за кој не било потребно ниту судење.
Закон кој го задржа Наполеон во заробеништво
Откако Наполеон во 1815 година побегнал од Елба, се вратил во Франција, повторно ја презел власта и покренал воена кампања која завршила со пораз кај Ватерло, Британците не биле претерано заинтересирани за уште еден обид за негово пензионирање на мал остров. Овој пат го испратиле многу подалеку – на Света Елена, оддалечен британски остров среде јужниот Атлантик. Но по завршувањето на војната се појавило незгодно прашање. Врз основа на кој закон Британија воопшто може да го држи заточен до крајот на животот?
Парламентот го решил проблемот на најдиректниот можен начин: донел закон посебно за Наполеон. Веќе самиот наслов на законот од 1816 година јасно говорел за што служи: поефикасно држење на Наполеон Бонапарта во заробеништво. За време на парламентарната расправа министрите отворено нагласиле дека законот се однесува токму на Наполеон, а не и на неговите придружници.
Парламентот го осудил војводата на смрт пред воопшто да го фати
Во јуни 1685 година Џејмс Скот, војводата од Монмут, дошол во југозападна Англија и повел бунт против кралот Џејмс II. Монмут бил вонбрачен, но популарен син на Чарлс II. Неговите поддржувачи сакале да го видат на престолот наместо неговиот католички чичко. Вообичаено власта најпрво би го фатила бунтовникот, потоа би му судела и дури тогаш евентуално би го осудила. Парламентот одлучил да прескокне неколку чекори.
Додека Монмут сè уште го водел бунтот, бил донесен посебен закон со кој лично бил прогласен за виновен за велепредавство, осуден на смрт и лишен од имот. Значи, Монмут бил правно осуден пред кој било да успее да го фати.
Законот ја добил кралската согласност на 16 јуни.
Закон кој го спасил кралот Едвард VIII од сопствената круна
Британија во декември 1936 година се најде пред необичен уставен проблем. Кралот Едвард VIII сакаше да се ожени со Волис Симпсон, Американка која веќе еднаш се развела, а нејзиниот втор развод сè уште не бил завршен. Британската влада силно се противеше на тој брак. Едвард одлучи дека побрзо ќе се откаже од круната отколку од Волис. На 10 декември потпиша документ со кој ја објави својата неотповиклива одлука за абдикација.
Постоеше само еден проблем: кралот не можеше едноставно да напише оставка и да си замине. За неговата одлука правно да важи, мораше да реагира Парламентот.
Затоа беше донесен посебен закон со кој абдикацијата на Едвард доби правен ефект. Штом законот стапи во сила, Едвард VIII престана да биде крал, круната премина на следниот наследник, а Едвард и неговите евентуални потомци го изгубија правото на престолот. Законот стапи во сила на 11 декември.
Конгресот донесе закон само за Ричард Никсон да не може да ги прегледува своите снимки
Кога Ричард Никсон поднесе оставка од функцијата претседател на САД, на 9 август 1974 година, Вотергејт не исчезна едноставно заедно со него. Зад него останаа илјадници часови тајно снимени разговори од Белата куќа и огромна количина претседателски документи. Меѓу нив можеле да се наоѓаат и докази за злоупотреба на државната власт.
Проблемот бил во тоа што претседателските документи во тоа време главно се сметале за лична сопственост на поранешниот претседател. Никсон дури постигнал договор кој му овозможувал значителна контрола врз материјалите, вклучувајќи ја и можноста снимките по одредено време, или по неговата смрт, да бидат уништени.
На Конгресот не му се допаднала таа идеја. Во декември 1974 година бил донесен Законот за зачувување на претседателските снимки и материјали. За разлика од подоцнежниот закон со кој се воведоа општи правила за идните претседатели, овој се однесувал само на еден човек: Ричард Никсон.
Федералната влада ги презела неговите снимки и документи. Материјалите поврзани со Вотергејт и можните злоупотреби на власта требало да бидат зачувани, додека приватните документи требало да бидат издвоени и вратени на Никсон.
Никсон го оспорил законот тврдејќи дека Конгресот неправедно го издвоил него. Врховниот суд на САД во 1977 година сепак го потврдил законот. Дури потоа Конгресот воспоставил општи правила за претседателските документи. Но пред тоа донесе закон само за еден поранешен претседател бидејќи се плашеше дека тој би можел да ги уништи токму оние докази што целата земја сакаше да ги слушне.