Додека мозокот на обичен човек на суровите Хималаи би претрпел фатални оштетувања, легендарниот шерпас наречен Снежниот Леопард ги помести границите на биологијата и влезе во историјата на медицината.
Приказната за човекот по име Анг Рита Шерпа е приказна за планинарско херојство, но и за медицински феномен што ги натерал научниците повторно да ги дефинираат границите на човечката биологија.
Анг Рита Шерпа бил познат по прекарот Снежниот Леопард. Починал во септември 2020 година на 72-годишна возраст, а Гинисовата книга на рекорди сѐ уште го води како единствен човек на планетата кој десет пати се искачил на Монт Еверест без употреба на дополнителен кислород од боца. Уште поневеројатно е тоа што тој е првиот и единствен човек што го направил тоа и во сурови зимски услови, во декември 1987 година.
Биолошка супермоќ во Зоната на смртта
За обичниот човек, сѐ што се наоѓа над 8.000 метри се нарекува Зона на смртта. На таа височина атмосферскиот притисок е толку низок, што воздухот содржи само една третина од количеството кислород во споредба со нивото на морето. Без боци со кислород, мозокот на просечен човек почнува да изумира за неколку минути поради хипоксија (недостиг на кислород во ткивата), а белите дробови се исполнуваат со течност. Меѓутоа, Анг Рита на таа височина функционирал како да седи на кафе во пониските предели. Како е тоа научно можно?
Универзитетот „Кембриџ“ и проектот „Екстрим Еверест“ спровеле обемни генетски и физиолошки истражувања на шерпасите за да ја откријат нивната тајна. Резултатите биле зачудувачки и покажале дека шерпасите еволутивно се приспособиле на екстремните височини преку илјадници години природна селекција.
Додека телото на обичен човек на голема височина се обидува да произведе повеќе црвени крвни зрнца, што ја згуснува крвта и го зголемува ризикот од мозочен и срцев удар, организмот на Анг Рита и неговите сонародници работи сосема спротивно. Нивните тела се генетски приспособени благодарение на гените ЕПАС1 И ЕГЛН1, така што нивните митохондрии, односно клеточните „батерии“, го користат кислородот со неверојатна ефикасност. Тие произведуваат повеќе енергија со значително помалку кислород.
Истражувањата покажале и дека мускулите на шерпасите во услови на стрес првенствено согоруваат гликоза (шеќер) наместо масти. Согорувањето масти е хемиски понеефикасно кога нема доволно кислород, па организмот на Анг Рита го пренасочувал метаболизмот кон побрзо и поефикасно гориво.
Анг Рита ги поседувал овие генетски карактеристики во исклучително изразена форма. И самиот изјавувал дека му е полесно и поудобно да се искачува без боца со кислород бидејќи неговото тело така функционирало поприродно.
Цената на екстремниот живот
Сепак, иако биологијата била на негова страна, никој не е целосно имун на суровоста на Еверест. Животот на големи височини оставил сериозни последици врз неговиот организам во подоцнежните години.
По своето десетто искачување во 1996 година, Анг Рита нагло престанал со планинарење поради нарушено здравје.
Научниците и лекарите што го лекувале во Катманду забележале одредени проблеми кои директно или индиректно биле поврзани со неговата кариера.
Анг Рита со години страдал од невролошки проблеми и натрупување течност во мозокот. Лекарите се сомневале дека долготрајната изложеност на екстремна височина без кислород, иако бил поотпорен од другите, сепак предизвикала микроскопски оштетувања на крвно-мозочната бариера, што во староста довело до хроничен оток на мозокот и мозочен удар во 2017 година.
Врз неговото здравје влијаел и начинот на живот. Според сведоштвата на неговите блиски пријатели од Планинарскиот сојуз на Непал, Анг Рита по завршувањето на кариерата и поради тешката финансиска состојба често барал утеха во алкохолот, што довело до сериозно заболување на црниот дроб.
И покрај сето тоа, фактот дека доживеал 72 години откако десет пати свесно влегол во Зоната на смртта без кислород, за современата геронтологија и спортска медицина претставува вистинско медицинско чудо.
Фасцинантна, но помалку позната приказна за Анг Рита е поврзана со начинот на кој престанал да се искачува.
По неговото јубилејно десетто искачување во 1996 година, кое го извел само 12 дена по познатата трагедија на Еверест, кога загинале осум планинари, здравствената состојба на Анг Рита почнала нагло да се влошува. До 1999 година бил толку болен што буквално умирал во своето родно село Тхамо, изолиран и без пари.
Тогаш негов близок пријател изнајмил приватен хеликоптер, го префрлил во болница во Катманду и му го спасил животот. Додека лежел во болнички кревет, ненадејно го посетил тогашниот престолонаследник и принц на Непал, Дипендра.
Принцот седнал покрај него, му се заблагодарил во име на целата нација и упатил официјална молба која всушност претставувала кралско вето.
- Ти си национално богатство. Твоето тело претрпе премногу. Барам од тебе никогаш повеќе да не стапнеш на планината затоа што ни требаш жив - му рекол, а Анг Рита го послушал својот принц. Никогаш повеќе не се обидел да се искачи на Еверест, оставајќи рекорд што трае до денес и никој не успеал да ги надмине неговите десет искачувања на покривот на светот без ниту еден милилитар вештачки кислород.
Неговиот внук тргнал по истите стапки. За жал, на 12 мај годинава пристигнала тажна вест дека Фура Ѓалјен, внукот на легендарниот Снежен Леопард, загинал на Монт Еверест при искачување на околу 7.000 метри надморска височина, кога се лизнал и паднал во глечерска бездна. Спасувачките тимови успеале да го извлечат, но тој се здобил со смртоносни повреди. Имал само 20 години.
Извор:
Nova.rs
Фото:
Twitter