Операторите во секторите што ЕУ ги смета за особено важни мора да се регистрираат кај националните тела за сајбер-безбедност, но токму одредувањето кој спаѓа во таа категорија предизвика прилично голема збрка.

Производителите на сладолед и новогодишни светилки, трговците на големо со гуми за џвакање, па дури и одредени германски сопственици на станови што ги даваат под закуп би можеле да се најдат под засилените правила на Европската Унија за сајбер-безбедност. Иако на прв поглед немаат многу заедничко со електраните, енергетските мрежи или водоснабдувањето, поради начинот на кој се напишани европските прописи, тие би можеле да завршат меѓу субјектите опфатени со правилата за заштита на критичната инфраструктура. Станува збор за Директивата НИС2, донесена уште во 2022 година со цел зајакнување на отпорноста на Европа на сајбер-напади. Државите членки требаше да ја пренесат во националното законодавство до крајот на 2024 година, но спроведувањето доцни, а компаниите и нивните правни советници дури сега детално утврдуваат на кого се однесуваат новите правила.

Прашањето станува уште поважно во момент кога Европа се соочува со сè поголем број сајбер-напади, дополнително поттикнати од развојот на вештачката интелигенција и растот на хибридните закани. Операторите во секторите што ЕУ ги смета за особено важни мора да се регистрираат кај националните тела за сајбер-безбедност, но токму одредувањето кој спаѓа во таа категорија предизвика прилично голема збрка. Како што пишува Политико, технолошките експерти и адвокатите предупредуваат дека буквалната примена на прописите доведува до прилично неочекувани резултати. Меѓу примерите што се споменуваат се наоѓаат производителите на сладолед, трговците на големо со гуми за џвакање, производителите на новогодишни светилки, училиштата со соларни панели и, под одредени околности, дури и сопствениците на голем број станови.

Една од причините се крие во тоа што НИС2 опфаќа производство, преработувачки капацитети и дистрибуција на храна. Логиката на таквата одредба е јасна – сериозен сајбер-напад врз синџирот на исхрана би можел да го загрози снабдувањето на населението. Но широко поставената категорија значи дека под истите правила можат да потпаднат и дејности што тешко можат да се сметаат за клучни за функционирањето на општеството во кризна ситуација. Чешката европратеничка Маркета Грегорова, која работи на посебен пакет сајбер-прописи со кои би требало да се поедностави примената на НИС2, предупреди на таквите случаи. На неодамнешна конференција таа наведе дека доволно големите производители на сладолед можат да бидат опфатени со правилата.


Слична е ситуацијата и со трговците на големо со гуми за џвакање. Андреас Даум од адвокатското друштво „Ноер“ објасни дека доколку преминуваат одредена големина, и тие можат да потпаднат под Директивата. Збунетоста е очигледно доволно голема што едно германско здружение мораше посебно да им појасни на своите членови дека правилата сепак не се однесуваат на занаетчиските пекарници. Уште понеобичен пример се новогодишните светилки. Производството на комплети за осветлување на елките се наоѓа во рамките на класификацијата на економските дејности на која се повикува НИС2. Јуријан Јансен, партнер во адвокатското друштво „Нортон Роуз“ во Амстердам, објасни дека таквите производители според холандските правила можат да бидат означени како важни субјекти, иако не ја достигнуваат повисоката категорија на клучни субјекти.

Причината е едноставна – тешко е да се тврди дека прекинот на производството на новогодишни светилки би претставувал сериозен ризик за јавната безбедност или функционирањето на државата. Проблемите не застануваат кај производителите. „Политико“ го наведува и примерот со големите училишта кои имаат сопствени соларни централи. Белгиски европратеник предупреди дека таквите установи формално можат да се сметаат за производители на електрична енергија, поради што би можеле да завршат под правилата на НИС2 и да се соочат со дополнителни трошоци, иако често немаат сопствени експерти за кибернетска безбедност.

Европската комисија не ја исклучи можноста училиштата навистина да бидат опфатени со прописите, но наведе дека идните измени на европските дигитални и сајбер-правила би требало да го поедностават системот. Посебно интересен случај доаѓа од Германија. Сопствениците што изнајмуваат голем број станови и на своите закупци преку режиските трошоци им обезбедуваат кабелска или интернет-врска, во одредени околности можат да се сметаат за даватели на телекомуникациски услуги.

- Можно е, но зависи од тоа како е уреден закупот - објасни Даум.

Дали поради тоа таквите сопственици на станови автоматски ќе потпаднат и под новите правила за сајбер-безбедност, засега не е целосно јасно. Според Даум, сè уште нема судска практика, ниту соодветни насоки од регулаторните тела.