Губењето на работата може да се случи во неколку минути, но нејзините последици често траат многу подолго. Дури и кога отказот не е целосно неочекуван, моментот во кој човекот дознава дека повеќе нема работа може да предизвика силна реакција на стрес. Со губењето на работното место приходите стануваат неизвесни, но и секојдневната рутина, професионалните планови, а понекогаш и сликата што личноста ја има за себе.

„Тоа НЕ Е само работа“

Поради тоа, реченицата „Тоа е само работа“ на некој што добил отказ најчесто нема многу да му помогне. За мнозинството луѓе, работата не е само начин да заработат пари, туку и извор на структура, социјални контакти, чувство на сигурност, компетентност и припадност, па нејзиното нагло губење може да се доживее како сериозен животен потрес.

Реакциите се многу различни: некој најпрво ќе почувствува гнев, друг страв, а некој дури и олеснување ако долго време работел во лоши услови. Нема еден „исправен“ начин за реагирање на отказ, но важно е да се препознае кога очекуваниот стрес почнува сериозно да го нарушува секојдневното функционирање.

Зошто отказот може да погоди многу посилно отколку што очекуваме

Кога човек ќе ја изгуби работата, тој не ја губи само платата што секој месец стигнува на сметката. Исчезнува и предвидливоста што ја прават времето на станување, заминувањето на работа, колегите, задачите, состаноците и чувството дека знаеме што ќе правиме утре, следната недела или следниот месец.

Истовремено се отвораат низа прашања на кои често нема брз одговор: колку долго ќе трае потрагата по нова работа, дали приходите ќе бидат доволни, како да се платат сметките и кредитот, што да ѝ се каже на фамилијата и како да им се објасни ситуацијата на луѓето од професионалното опкружување. Токму комбинацијата од загуба и неизвесност може да го направи отказот еден од посилните извори на стрес.

Посебен проблем настанува кога личноста силно го поврзува професионалниот успех со сопствената вредност. Тогаш деловната одлука на компанијата лесно станува личен заклучок: „Не сум доволно добар“, „Пропаднав“ или „Никој повеќе нема да ме вработи“, иако отказите можат да бидат последица на реорганизација, намалување на трошоците, укинување работни места или околности што немаат врска со способностите на поединецот. Таквите мисли можат да бидат изразени кај луѓе кои со години граделе кариера во истата компанија. Колку поголема улога имала работата во идентитетот на личноста, толку нејзиното губење може да остави поголемо чувство на празнина.

И телото реагира на губењето на работата

Големиот стрес не е само психолошко искуство. Кога проценуваме дека сме загрозени или дека се соочуваме со ситуација што тешко можеме да ја контролираме, се активираат физиолошките системи поврзани со одговорот на организмот на стрес, поради што можат да се појават забрзана работа на срцето, напнатост во мускулите, проблеми со варењето и тешкотии со спиењето.

Поради тоа, во првите денови по отказот не е необично личноста навечер да не може да заспие иако е исцрпена. Мислите се враќаат на разговорот во кој бил соопштен отказот, се анализираат сопствените грешки, се пресметуваат финансиите и се замислуваат најлошите можни сценарија, па телото останува во состојба на зголемена подготвеност и тогаш кога нема непосредна опасност. Апетитот, исто така, може да се промени. Некои луѓе речиси го губат интересот за храна, додека други почнуваат почесто да јадат како начин да ги ублажат непријатните емоции, а можат да се појават и главоболка, замор, раздразливост и проблеми со концентрацијата.

Ако стресот потрае, на човекот му станува потешко да ги извршува токму оние активности што му се потребни за да излезе од ситуацијата. Пишувањето биографија, прегледувањето огласи, разговорите со потенцијалните работодавци и донесувањето финансиски одлуки бараат концентрација и енергија, а долготрајната напнатост може да ги ослаби и двете.

Најголемата замка по отказот може да биде повлекувањето од другите луѓе

Кај некои луѓе отказот предизвикува срам, дури и кога објективно не направиле ништо поради што би требало да го чувствуваат. Личноста почнува да го избегнува прашањето „Како е на работа?“, не им се јавува на поранешните колеги, го одложува гледањето со пријателите и сѐ повеќе време поминува сама.

Таквото повлекување краткорочно може да изгледа како заштита од непријатни прашања, но долгорочно може дополнително да го засили чувството на изолација. Социјалните контакти во период на голем стрес не се важни само поради емоционалната поддршка, туку луѓето што ги познаваме можат да бидат извор на информации за нови работни места, препораки и контакти што ќе помогнат во следниот професионален чекор. Ниту другата крајност не е добра. Непосредно по отказот лесно е да се испрати гневна порака до поранешниот претпоставен, да се напише објава на социјалните мрежи или во афект да се изнесат детали од судирот што подоцна повеќе не е возможно да се повлечат.

Кога емоциите сè уште имаат голем интензитет, подобро е да се одложат одлуките што не се итни. Тоа не значи дека треба да се игнорира она што се случило, туку да си дадете доволно време следниот потег да биде резултат на процена, а не на гнев или страв.

Отказот понекогаш го покренува прашањето: Кој сум јас ако повеќе не сум она што го работам?

Во општество во кое уште при запознавањето често се прашуваме „Со што се занимаваш?“, не е необично професијата да стане важен дел од идентитетот. По долгогодишна работа на една позиција човекот може да ја изгуби не само работата, туку и титулата, статусот, професионалното опкружување и чувството дека некаде припаѓа.

Токму затоа губењето на работата кај некои луѓе покренува процес што потсетува на други видови загуба. Можат да се менуваат недовербата, гневот, тагата, преговарањето со самиот себе и постепеното прифаќање на новата ситуација, но тој процес не е праволиниски и не постои рок до кој некој би морал да се прибере. Проблемот настанува кога настанот ќе се претвори во конечна пресуда за сопствената вредност. Реченицата „добив отказ“ опишува настан, додека „јас сум неуспешен“ претставува заклучок за целата личност, а тие две изјави не се исто.

Професионалниот идентитет е важен, но е само еден дел од идентитетот. Односите со семејството и пријателите, знаењето, искуството, интересите и способностите не исчезнуваат во оној момент кога прекинува работниот однос, дури и кога на личноста ѝ е потребно време повторно да го стекне тоа чувство.

Кога стресот поради отказот повеќе не е само очекувана реакција на тежок настан

Ако со недели нема подобрување, личноста речиси и да не спие, не успева да стане од кревет, го губи интересот за работи што порано ѝ значеле или чувствува интензивна безнадежност, разговорот со експерт за ментално здравје може да биде важен чекор. Помошта е особено потребна кога стресот ќе почне сериозно да ги нарушува односите, исхраната, секојдневното функционирање или способноста личноста да ги направи следните практични чекори.

Алкохолот, седативите или други средства со кои се обидува да се „исклучи“ непријатното размислување можат краткорочно да создадат чувство на олеснување, но не го решаваат проблемот и можат да отворат нови. Ако нивната употреба се зголемува токму по отказот, тоа е дополнителен знак дека личноста тешко се справува со стресот. Мислите дека животот нема смисла, размислувањето за самоповредување или самоубиство и чувството дека личноста повеќе не може да издржи бараат итна стручна помош. Во таква ситуација не треба да се останува сам, ниту да се чека кризата спонтано да помине.