Додека спиеме, нашиот мозок не се одмара само од дневните активности, туку во текот на ноќта се вклучува сложен систем на „чистење“ кој ги отстранува штетните материи наталожени во текот на денот. Научниците веруваат дека токму овој процес може да има клучна улога во заштитата од деменција и други невродегенеративни болести.
Зошто сонот е многу повеќе од одмор?
Новата научна анализа објавена во списанието „Сајенс“ укажува дека нарушувањата на сонот, хроничниот стрес, депресијата, кардиоваскуларните болести и стареењето имаат една заедничка карактеристика - можат да ги нарушат природните ритми на мозокот кои во текот на сонот овозможуваат отстранување на метаболичкиот отпад.
Веќе долго време е познато дека на возрасните лица им се потребни меѓу седум и осум часа сон за да го одржат доброто физичко и ментално здравје. Меѓутоа, новите сознанија покажуваат дека сонот не е само период на закрепнување на организмот. Во текот на длабоките фази на сонот мозокот го активира таканаречениот глимфатичен систем – мрежа задолжена за отстранување на штетните протеини и други отпадни продукти што се наталожуваат во текот на денот.
Според авторката на студијата, неврологот д-р Мајкен Недергард од Универзитетскиот медицински центар во Рочестер, сè повеќе докази укажуваат на тоа дека нарушувањето на овој систем може да биде важен фактор во развојот на невродегенеративните болести.
Како мозокот се „чисти“ самиот во текот на ноќта?
Во текот на денот различни невротрансмитери, вклучувајќи ги норадреналинот, серотонинот, допаминот и ацетилхолинот, дејствуваат релативно независно и помагаат во одржувањето на вниманието, расположението и когнитивните функции.
Во текот на сонот состојбата се менува. Овие хемиски супстанции почнуваат да работат усогласено, создавајќи ритмички шаблони кои го придвижуваат процесот на чистење на мозокот. Особено важна улога имаат фазите на не-РЕМ сонот, односно длабокиот сон. Во текот на тие фази доаѓа до кратки налети на мозочна активност познати како микробудења. Иако личноста останува заспана, овие краткотрајни настани придвижуваат низа физиолошки промени. Тие предизвикуваат ширење и собирање на ситните крвни садови, со што се поттикнува движењето на цереброспиналната течност низ мозочното ткиво. На тој начин од мозокот се отстрануваат потенцијално штетните протеини, меѓу кои се бета-амилоидот и тау-протеинот, кои се сметаат за едни од главните обележја на Алцхајмеровата болест.
Што се случува кога сонот е лош?
Кога сонот е испрекинат или недоволен, природните ритми на мозокот се нарушуваат. Последицата е помалку ефикасно отстранување на отпадните материи, кои со текот на времето можат да се наталожат. Експертите денес сè повеќе зборуваат за двонасочната врска меѓу сонот и деменцијата. Од една страна, лошиот сон може да го забрза наталожувањето на невротоксичните протеини и да ги поттикне воспалителните процеси во мозокот. Од друга страна, раните промени поврзани со невродегенеративните болести честопати сами по себе ја нарушуваат структурата на сонот. Такa настанува маѓепсан круг во кој нарушениот сон дополнително ги влошува процесите што водат до изумирање на мозочните клетки.
Отчукувањата на срцето како нов показател за здравјето на мозокот?
Еден од најинтересните заклучоци на истражувањето се однесува на варијабилноста на срцевиот ритам во текот на сонот. Станува збор за ситни разлики во временскиот интервал меѓу две последователни отчукувања на срцето. Научниците забележаа дека овој параметар е тесно поврзан со бавните физиолошки ритми кои ги координираат процесите на чистење на мозокот. Според истражувачите, поголемата варијабилност на срцевиот ритам во текот на сонот би можела да укажува на поквалитетен длабок сон и поефикасна работа на глимфатичниот систем. Доколку идните истражувања ја потврдат оваа врска, едноставното следење на срцевиот ритам би можело да стане пристапен и неинвазивен начин за рано препознавање на лицата што имаат зголемен ризик од когнитивно пропаѓање и деменција.
Сонот како природна заштита на мозокот
Сè повеќе истражувања потврдуваат дека квалитетниот сон не е луксуз, уште помалку биолошка потреба која има директно влијание врз здравјето на мозокот. Во текот на ноќта нашиот нервен систем врши сложена работа на отстранување на штетните материи кои, доколку се наталожат, би можеле да придонесат за развој на деменција.
Поради тоа, експертите сметаат дека зачувувањето на здравите навики за спиење би можело да биде еден од најважните и најпристапни начини за долгорочно зачувување на когнитивните функции и намалување на ризикот од невродегенеративни болести.
Фото: magnific